XXX Słowem wstępu pragnę wskazać, iż choć deputat węglowy dotyczy zarówno pracowników kolejowych, jak i osób zatrudnionych w górnictwie, tak na potrzeby niniejszego artykułu skupię się wyłącznie na tych pierwszych – tj. kolejarzach.

 

1. Czym jest deputat węglowy oraz ekwiwalent pieniężny?

XXX Historycznie, deputat węglowy stanowił element wynagrodzenia przekazywanego pracownikom w naturze. Pracownikom kolejowym, co do zasady, przysługiwało 1800 kg węgla kamiennego rocznie. Wraz z upływem czasu i transformacją polskiej gospodarki, deputat węglowy w naturze został w dużej mierze zastąpiony ekwiwalentem pieniężnym. Jak sama nazwa wskazuje, jest to równowartość świadczenia dotychczas przyznawanego w formie węgla, obecnie wypłacana w pieniądzu. Warto dodać, że wypłatą ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy zajmuje się Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).

 

 

 

 

2. Warunki do ubiegania się o świadczenie

XXX Podstawę prawną w oparciu o którą osoba może domagać się otrzymania ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy stanowi art. 74 ust. 1 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”. Przepis ten precyzyjnie określa krąg osób uprawnionych do pobierania świadczenia. Przyznanie świadczenia warunkuje spełnienie następujących kryteriów:

(kryteria wymagane łącznie)

  • Przeszłe zatrudnienie na kolei: Osoba powinna móc wykazać, iż pracowała na kolei.
  • Pobieranie emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy: Świadczenie to musi być przyznane na podstawie przepisów ustaw wskazanych w artykule 74 ust. 1 (m.in. ustawa o emeryturach i rentach z FUS, ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin, przepisy wypadkowe)
  • Przysługiwanie prawa do deputatu węglowego w okresie zatrudnienia, z tytułu którego powstało prawo do emerytury lub renty (art. 74 ust. 4 ustawy o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”): W okresie zatrudnienia na kolei osoba musiała pobierać deputat węglowy lub przysługiwało jej do niego prawo.

(ewentualnie)

  • Status członka rodziny pracownika: Ekwiwalent przysługuje także członkowi rodziny uprawnionego pracownika (który spełnił wyżej wymienione kryteria) pobierającemu po nim rentę rodzinną przyznaną na podstawie wymienionych przepisów.
  • Status emeryta lub rencisty, który pobiera emeryturę lub rentę z tytułu zatrudnienia w okresach równorzędnych z okresami zatrudnienia na kolei.
  • Status osoby, której przyznano kolejową emeryturę lub rentę w drodze wyjątku (na podstawie art. 74 ust. 3 ustawy o komercjalizacji i restrukturyzacji PKP).

 

XXX Pierwszym kryterium jest zatrudnienie na kolei. W tym miejscu należy wyjaśnić, kogo obowiązujące prawo uznaje za pracownika (osobę pozostającą w stosunku pracy) kolejowego. Przepis art. 42 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS choć nie definiuje wprost stanowisk, na podstawie których można uznać osobę za pracownika kolejowego, jednakże posiłkuje się podmiotem pracodawcy. Za pracownika kolejowego uznaje się osobę zatrudnioną w:

  • Przedsiębiorstwie „Polskie Koleje Państwowe”.
  • Podmiotach wydzielonych z przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” w okresie od dnia 1 września 1999 r. do dnia wpisu spółki "Polskie Koleje Państwowe Spółka Akcyjna" do rejestru handlowego (obecnie Krajowego Rejestru Sądowego).
  • Podmiotach wydzielonych ze spółki „Polskie Koleje Państwowe S.A.” na podstawie ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe".
  • Innych jednostkach organizacyjnych, których pracownicy byli objęci dotychczasowymi przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin.

XXX Innymi słowy, jeśli osoba była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w jednym z wyżej wskazanych podmiotów, wówczas można uznać ją za pracownika kolejowego dla celów tego świadczenia.

 

XXX Drugim kryterium jest pobieranie emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, przyznanej na podstawie odrębnych przepisów. Zgodnie z praktyką kancelaryjną i wydawanymi decyzjami ZUS, do przepisów, na podstawie których najczęściej przyznaje się emeryturę w związku z pracą na kolei, należą:

  • art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – emerytura na warunkach ogólnych,
  • art. 24 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – emerytura pomostowa,
  • art. 40 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – emerytura kolejowa dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.,
  • art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – wcześniejsza emerytura w związku z pracą w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

XXX Jeśli osoba nie tylko spełnia warunki do przejścia na emeryturę bądź przyznania renty zgodnie z treścią stosownych przepisów, ale również faktycznie pobiera to świadczenie, wtedy spełnia drugi wymagany warunek.

 

XXX Trzecim kryterium jest to, aby prawo do deputatu węglowego przysługiwało osobie w okresie jej zatrudnienia, z którego tytułu powstało prawo do emerytury lub renty. Należy wykazać, że w związku z pracą na kolei osoba otrzymywała wówczas deputat węglowy i że to zatrudnienie przyczyniło się do powstania prawa do obecnej emerytury lub renty.

 

3. Postępowanie związane z uzyskaniem świadczenia – kroki oraz ewentualne problemy

XXX Postępowanie o przyznanie ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy wydaje się względnie proste, co zresztą podkreśla sam Zakład Ubezpieczeń Społecznych na swojej stronie internetowej.

XXX Zgodnie z udostępnioną rozpiską, osoba zainteresowana powinna osobiście lub listownie złożyć wniosek o ekwiwalent za deputat węglowy kolejowy wraz z dokumentem potwierdzającym uprawnienia do tego ekwiwalentu. Wniosek można złożyć razem z wnioskiem o przyznanie emerytury lub renty, bądź w innym późniejszym terminie. Co więcej, wniosek może zostać złożony w dowolnej jednostce ZUS. Organ nie ma ściśle określonego terminu na załatwienie sprawy od momentu złożenia wniosku. Jedyny termin, jaki się liczy to 30-dniowy termin na wydanie decyzji od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.

XXX Jeśli Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskowane świadczenie – świetnie! 

XXX Z praktyki kancelaryjnej wynika jednak, iż organ rentowy często wydaje również decyzje odmowne. Od takiej decyzji istnieje możliwość odwołania się w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie to kierowane jest za pośrednictwem organu, który wydał decyzję do właściwego miejscowo sądu okręgowego – wydziału pracy i ubezpieczeń społecznych. Do najczęstszych zastrzeżeń ZUS wyróżnić możemy przede wszystkim: fakt ostatniego zatrudnienia osoby w innym miejscu niż na kolei lub brak spełnienia kryteriów do przyznania emerytury na podstawie przepisów wskazanych ustaw.

 

4. Posłowie

XXX Otrzymując decyzję odmowną, łatwo można dojść do przekonania, że organ rentowy ma rację i osobie zainteresowanej, wbrew jej przekonaniu, nie przysługuje prawo do ekwiwalentu za deputat węglowy w formie pieniężnej. Z wieloletniej praktyki możemy jednak stwierdzić, że mimo pozornej „oczywistości” nie każda sprawa jest tak jednoznaczna i często wymaga dogłębnego zbadania i przeanalizowania pod kątem: (1) kwalifikacji osoby jako uprawnionej do świadczenia oraz (2) interpretacji prawnej, jakiej dopuścił się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydając przedmiotową decyzję.

 

XXX W przypadku wątpliwości co do uzyskanego rozstrzygnięcia w zakresie świadczenia lub problemów ze skonstruowaniem wniosku, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.

aut. Patryk Arciszewski

Podstawa prawna:
I. ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 561)
II. ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 z późn. zm.).
III. ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1696 z późn. zm.).
IV. ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 z późn. zm.).
V. ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 10 z późn. zm.).